بالیسان .. لانەی تێكۆشەران و ژوانگەی عاشقان/ ئیبراهیم بالیسانی

‌‌هەڵكەوتوویی و لایەنی جوگرافی و مێژوویی
گوندی بالیسان، دەكەوێتە رۆژئاوای شاری سلێمانی، و سەر بە پارێزگای هەولێرە ،واتا جاران دەكەوتە سنووری ناحیەی هیران و سەر بە قەزای شقڵاوەبوو.بەڵام لە ئێستادا بالیسان خۆی كراوە بە ناحیەوچەندین گوند لەسنوری ئەو ناحیەیەدا كۆبوونەتەوە وهەر سەربەقەزای شەقڵاوەن . لە هەموو لایەكەوە بە شاخ و تەپۆڵكەی بەرز دەور دراوە و پڕە لە باخ و میوەی وەرزی. ئەم باخانەش بە ئاوی سازگاری كانیاوەكان و رووباری بەخۆر ساڵانە ئاو دەدرێن وبەوهۆیەوە هەمیشە دارەكان سەوز و باڵابەرزن .بژێوی ژیانی هاوڵاتیانی ناوچەكە ساڵانە لەسەرئەم بەروبوومانە بەندە.
ناوی بالیسان وەكو دەماودەم باسی لێوەكراوە وبۆمان دەگێڕنەوە ،ناوەكە زیاتر لە زمانی توركییەوە نزیكە،واتا توركەكان ئەو ناوەیان بە گوندەكەوە نابێ وهەڵیان بژاردبێ‌ ، چونكە وەك دەگێڕنەوە بالیسان لە (بەیلەسان - بلیسەن)ی توركی نزیكە و سەرجەم گوندەكانی تری دەوروبەریش هەر لە زمانی توركی نزیكن . بێگومان ئەوەش تەنیا بۆچوونە و سەرچاوەی مێژوویی لەبەر دەستدا نیە .بەڵام بەپشتبەستن بە سەرچاوە مێژووییەكان وەك: قسە، وێنە، بەیت و بالۆرە، ناوی شوێنەكان و..... هتد لە بالیساندا جگە لە نەتەوەی كورد،پێشوتر جولەكەش لە گوندەكەدا ژیاون و لە دوای دامەزرانی دەوڵەتی جولەكەش لەساڵی 1948، ئەو جولەكانە بەزۆر رووە و ئیسرائیل گواستراونەتەوەولەوێدا هەرقەرێنراون ونەماون! جولەكان لەگەڵ كوردەكان پەیوەندی خوێنیان لە نێواندا دروست بووە،وە تاكو ئێستاش ئەو پەیوەندییە هەر درێژەی هەیەوماوەتەوە . بۆ زیاتر سەلمَاندنی ئەو راستیەش چەندان سەرچاوە و دیكۆمێنت لەبەردەست و دیارن لەوانە ناوهێنانی شوێنەكان وەك (لەندەهۆ – شڵێمون) كە دوو ناوی دیاری جولەكەن و بۆ ناوچەكە وەك سەرچاوەی مێژوویی بەجێماون و سەڵمێنەری ئەو راستیەن.بەهەمان شێوە لەدوای راپەرین چەندان خانەوادەوخێزانی ناوچەكە كە كوردبوون رووەو ئیسرائیل چوون ولەوێدا نیشتەجێبوون ،رۆویشتنی ئەو خێزانانەش بەهۆی ئەو خزم وناسیاوانەیان بوون كە پێشتر لەو ناوچەیەدا ژیابوون وپاشان گەرابوونەوە ئیسرائیل وەك ئاماژەمان پێدا لە دوای 1948.
دانیشتووانی گوندەكە بۆ بەرگریكردن لە خۆیان و زەوی و سامانەكەیان چەندان قەڵای سەخت و كۆشكی گەورە و مەتەرێزی قووڵ و قایمیان درووست كردوون. بێگومان هەموو ئەو قەڵایانەش بۆ بەرگری و تێكشكاندنی دوژمن بووەلەزوودا وەك : رووبەرووبوونەوە لەگەڵ لەشكری ئیسلام و ئیمپراتۆریەتی عوسمانلی وتەنانەت ئینگلیزیش. لەم پێناوەشدا سەدان قوربانیان داوە و خوێنیان بەخشیوە بە گەل و نیشتمان ،دانیشتووانی ئەو دەڤەرە لەناو سوپاولەشكری پاشای میری سۆران (میر محەمەد) دەوری بەرچاویان هەبووە و خەباتیان كردووە.

لە روویی پێكهاتەیی
ئەو گوندە بەر لە دەستپێكردنی پرۆسەی ئەنفال و كیمیابارانكردنی پێكهاتبوو لە 500 ماڵ، هەر یەكە لەو ماڵانەش لە چەندین سەرخێزان پێكهاتبوون. واتە كۆی ژمارەی دانیشتوانەكەی 5000 كەس بووە. سەرجەم دانیشتوانەكەشیان بە ژن و پیاوەوە خەریكی كاری مەڕداری و كشتوكاڵی بوونە. هەرچەندە لە سەرەتای سەدەی رابردوو قوتابخانە لەو گوندەدا هەبووە، بەڵام بەهۆی كاریگەری ئایینی ئیسلام ژمارەیەكی زۆرتر مەدرەسەی دینی هەبوونە و خوێندنی دینی زیاتر بووە لەوانی تر.كە تائێستاش ئاسەواروكاریگەری ئەو مەدرەسانە بوونی هەیەوماوە . دیارە بەوەشەوە ئاستی رۆشنبیری و مەعریفی لە گوندەكەدا رۆژ دوای رۆژ رووە و چاكتر هەنگاوی ناوە.چونكە لەو گوندەدا 7 مزگەوت هەبووە لە بەرامبەریشدا 7 كانی ژنان هەبووە ،بالیسانی لەچاو گوندەكانی تری دەوروبەری لەهەموو گوندەكان زیاتر گەورەتربووەوژمارەی دانیشتوانیشی زۆرتربووە ،واتا بالیسان پێكهاتووە لە 7 گەڕەك لەوانە: میروسیان، میرمەحمەری، شێخان، زەركان، شرێمك، بەگزادە و خدرخەزای).گوایە ئەوەی دوای (خدرخەزای) وەك باسی لێوەدەكەن دەگەرێتەوە بۆ رەچەڵەكی (پیرخدری) كە ئێستا لە سڵیمانیدا ناوەندێكی رۆشەنبیری بەو ناوە هەیە.
خانووی نیشتەجێ لەلایەن خودی خەڵكەكە دروست دەكران، شێوازی دروستكردنی خانوەكانیش تایبەت مەدی خۆی هەیە كە پێكدەهات لە بناغەی بەردی و خشتی قوڕو پەنجەرەی بچووك و دەلاقە و دەرگای دوو دەری گەورەكە بە تەختێكی گەورەی درێژ لە دیوی ژوورەوە و هەردوو دەرگاكە بەشەو قایم دەكران ودادەخران. خانووەكان بەداری گەورەی چنار و توو ئەسپیندراو گەڵای دارەبەن (بەڕو)دا داپۆشراون و ئینجا بەخۆڵ (گڵ) خانووەكان سەریان دادەپۆشرا. ئەو خانوانە بۆ پاراستن لە باران و بەفر ساڵانە لە وەرزی زستان بە باگردێن خانووەكان دەگێردران(دەپەستران)ەوە. زۆربەی هەرە زۆری خانووەكان بەشێوەیەكی دوو نهۆمی دروستكرابوون، لە پێشەوەیاندا حەوشەیەكی گەورە دروست دەكرا بۆ راگرتن (بەخێوكردن)ی مەڕ و ماڵات و رەشەوڵاغ. لە ژێر نهۆمی یەكەمدا مەڕ و ماڵات بەخێو دەكران و لەسەروەشدا ژیانی خێزانەكە دەگوزەرا. لە وەرزی هاویندا لەسەر هۆرەبانەكان (حەوشەكان) كەپر و (سابات) دروست دەكرا بۆ خۆپاراستن لە گەرما و سۆڵەی هاوین. ئەویش جۆر و شێوەیەك بوو لە جوانی و تابلۆیەكی سرووشتی بووكە و گوندەكەی پێ رازاوە بووەوە.
شێوەی ژیان
دانیشتووانی گوند بە هەموو چین و توێژەكانیەوە بۆ راپەڕاندنی ئیش و كاری رۆژانەیان وەك: دروێنە، چاندن، دێكردن، خانوو دروستكردن و... هتد.بە كاری هەرەوەزیلە نێو خۆیاندا ئەنجام دەدرا. بەوەش رادەی ماندووبوون كەم هەستی پێدەكرا و زووش كارە قورسەكان رادەپەڕێنران. خەڵكی بۆ دابینكردنی ئەو خواردەمەنیانەی كە لەناو گوندەكە دەستنەدەكەوت وەك: شەكر، رۆن، چا و ..هتد. بەناچاری روویان لەو شوێن و شارانە دەكرد كە لێوە نزیك بوون و دەست دەكەوتن. بەتایبەت (كۆیە) وشاری هەولێرو تەنانەت موسڵیش .بێگومان ئەوەش لە رێگای كاروان ئەنجام دەدرا،كاروان واتا كۆبوونەوەی چەند كەسێك بە خۆیان ووڵاغەكانیان كە زیاتر (ئەسپ وئێستر) بووە خواردنی چەندین شەوییان ئامادەدەكردودەكەوتنەرێ‌ وجاری واش هەبوو ئەو كاروانە زیاتر لەیەك مانگیان پێویست بووە تا چوون وگەراونەتەوە بۆ گوندەكەیان!چونكە لە پێشودا (ئۆتۆمبێل) نەبووە لەو ناوچەیەدا تاكوساڵی 1950 لە بەرامبەر دابینكردنی (كڕین)ی ئەو پێداویستیانەشیان لە بەروبومی ساڵانەی خۆیان وەك: توتن، مێووژ، گەنم، جۆ و.. هتد. دەگواستنەوە بۆ شارەكان و پاشان پێداویستیەكانی خۆیان بەو داهاتەی كە دەستیان دەكەوت دەكڕی. واتا جۆرێك لە مامەڵەی (شمك بە شمەك) یان ئەنجام دەدا.بونی ئەو دیاردەیەش مێژووێكی دووری هەیەو لە جاراندا زۆربەی نەتەوەوهۆزەكان لە وڵاتی نێوان (دوورووبار)و(نیل )و...تا پەیڕەوكراوەوهەبووە.
بۆنە ویادەكان
بۆ پێكهێنانی خێزان (شووكردن و ژنهێنان) دانیشتووانی گوندەكە یا ئەوەتا بە خۆشەویستی خێزانیان درووست كردووە یا بەشێوەی (ژن بە ژن )یویا گەورە بە بچووك و هەندێ جاریش سێ بە دوولای وهەندێ‌ جاریش دیاردەی هەڵَگرتن روویداوە !كەئەوەشیان جۆرێك بووە لە خۆشەویستی بەڵام هەڵگرتنەكە بۆیە روویداوە چونكە بنەماڵەی هەردوولایەن(ژن وپیاوە)كە نەگەیشتونەتە رێككەوتن بۆیە بەناچاری پەنایان بۆ هەڵگرتن بردوە .جا جاری واهاشبووە بەهۆی ئەو دیاردەیەوە شەڕومڵمڵانێی خوێناوی لە نێوان هەردوولادا دروست بووە وپاشان ئاشت بوونەوەش (سوڵح) كراوە ،ئەم ئاشتبوونەوەش زۆرجار بە (ژن) بووە یا بە سەروەت وسامان ومووڵك.
لە هەموو زەماوەند و ئاهەنگەكانیشدا كچان و كوڕان تیایدا بەشدار دەبوون و بەبەیت و بەستەی كوردەواری و فولكلۆری ناوچەكە زەماوەند ساز دەكرا و گەنجان سەرمەشقی ئەو زەماوەندە دەبوون، دەنگخۆشێك هەڵیدەدایە و دووسێ‌ كەسیش بەدوایاندا دەیانگێڕایەوە، جاری واهەبووە ئەو زەماوەندانە بۆ یەك هەفتە درێژەی هەبووە و هەموو جۆرە ئیش و كارێك رادەگیرا تاكو زەماوەندەكە كۆتایی پێ دەهات بەتایبەت لە شەواندا. بەڵام زۆربەی هەرە زۆری خەڵكەكە ئەو جۆرە ئاهەنگانەیان دەخستە دوای وەرزی هاوین چونكە لەو مەرزەدا كار و كاسبی زۆر بووە.
زەماوەندەكان بە شێوەیەكی (رەشبەڵەك)دادەبەستران و كچان و كوڕانی گەنج پێشڕەو دەبوون لەو ئاهەنگانەدا. لەسەر ماڵی زاوا پێویست بوو خواردنی ئەو رۆژە كە بووك تیایدا ئامادە دەبوو دابینی بكات. لە بەرامبەر ئەمەشدا بانگ كراوان(داوەت كراوان)پاش تێپەڕبوونی یەك هەفتە دیاریان بۆ ماڵی زاوا دەبردەوە. دیارییەكان جۆراوجۆر بوون لەوانە: شەكر، ، چا و... هتد. لەبەرامبەر ئەوەدا ماڵی زاوا دیارییان دەبەخشی بە دیاری هێنەرەكان ،دیاری ماڵی زاواش بریتی دەبوو لە: ئاوێنە، چەفیە، گۆرەوی، دەسڕوشانە ....هتد. ئەو بۆنانە هەر بە هەڵپەڕكێ و گۆرانی و شای بەڕێدەكرا و جلی جوان و نوێ دەپۆشران. لە كاتی هەر ناخۆشیەكیشدا (تازییە) ئەوا هەموو خەڵكی گوند ماتەم دەبوون و بەشدار دەبوون لە پرسە و رۆژە ناخۆشەكانی هەر یەكێك لە دانیشتووانی گوند. لەو كاتانەدا ماڵی تازیەبار خواردنیان ئامادە نەدەكرد ،بەڵكو خەڵك خۆیان خواردنیان دەبرد و سفرەیان ئامادە دەكرد. ماڵی تازیەدار بۆ ماوەی یەك تا سێ مانگ درێژەیان بە تازیەكە دەدا و جلی رەشیان دەپۆشی و پیاوەكان ریشیان نەدەتاشی. دوای ئەو ماوەیە چەند كەسێك لە خزم و دۆستانی تازیەدار روویان لەو ماڵە دەكرد و تازیەكەیان دەشكاند و ئیتر كۆتایی بەو ماتەمە دەهات. بەڵام سەردانی قەبران هەر بەردەوام دەبوو. فرمێسك بە كوڵ بۆ ماوەی چەند ساڵێك لە چاوانیان دەباری. لە كاتی بێ ئیشی و فەراغیشدا گەورە و بچووك بە یاری جۆراوجۆری كوردەواری خەریك دەبوون وەك: كڵاوێن، چاوشاركێ، كێل كێل، جوغزانێ، نیشانە شكاندن، راكردن، وەردانە، راوكردن و هتد.

مەرگەسات
بالیسان تاكو ئێوارەی 16-4-1987 بەو جوانییە مابۆوە و ژیانی رۆژانەی تیادەگوزەرا ،بەڵام ئەو ئێوارەیە زیاتر لە حەوت فرۆكەی جەنگی دوژمن، ئاسمانی گوندەكەیان تەماوی كرد و لە چەند چركەیەكدا بە سەدان مرۆڤی جوان و بێوەی كە پێكهاتبوون لە هەموو چین و توێژەكانی نێو كۆمەڵ (پیاو، ژن، منداڵ) بە چەكی كیمیایی وخەردەڵ و سیانید شەهید و بریندار كران و ئەوانی تریش كەوتنە بەر شاڵاوی ئەنفاڵی بەدناو! كەلەدوای راپەرین ئێسك وپڕوسكی ئەو شەهیدانە دۆزرانەوەولە مەراسیمێكدا جارێكی تر لە گۆرستانی (بادینار) سەرلەنوێ‌ بەخاك سپێردرانەوە!! دوای ئەو پرۆسەیە رژێم ناوچەكەی داگیركرد هەرچی خانوو هەبوو رووخێنران و سەرچاوەكانی ئاو بە T.N.T تەقێنرانەوە و رەز و باخەكان ئاگریان تێبەردرا و ناوچەكە كرا بە (محرەمە)وهامووشۆكردنی خەلكەكە بۆ ناوچەوگوندەكانیان قەدەغەكرا. لەبەرئەوە بەناچاری دانیشتووانی گوندەكە پەڕاگەندەی ئۆردوگا و شوێنە دوورەكان بوون و تاكو بەهاری 1991 دوور لە خزم و ناسیاوان بە كولەمەرگی درێژەیان بە ژیاندا.
دەسكەوتەكان
لە دوای راپەڕین، گوندەكە جارێكی تر ئاوەدان كراوەتەوە و سەر لە نوێ ژیانی بۆ گەڕاوەتەوە. بۆ سەركەوتنی ئەم كارەش رێكخراوە ناحكومیەكان و حكومەت و(ی.ن.ك) هاوكاری بەردەوام بوونە لەم بارەیەوە وەك: گەیاندنی تەزووی كارەبا و كردنەوەی خوێندنگا و بنكەی تەندروستی و گەیاندنی جادەی قیر و پرۆژەی ئاو و......تا بێگومان (ی.ن.ك) داینەمۆی بەدەستهێنانی ئەو دەسكەوتانە بووە بۆیە لە ساڵرۆژی شەهیدبوونی فەرماندە و تێكۆشەری گوندەكە و گەلەكەمان "مەلا نەجم"، هەڤاڵ (كۆسرەت رەسووڵ ) سەرۆكی حكومەتی ئەوسا چەندان پرۆژەی خزمەتگوزاری لە ناو گوندەكەدا كردووە وهەرلەو رۆژەشدا بالیسان كرا بە ناحیە واتا لە رۆژی 30-10-1998.
لە پاش دەستبەكاربوونی دامودەزگاكانی حكومەت، ئێستا بۆ چەندین ساڵ دەچێ ئەو فەرمانگانە لە خزمەتی دانیشتوان و ناچەكەدا كار دەكەن و لە هەوڵی زیاتر ئاوەدانكردنەوە و جوانتر كردنی گوندەكەن. بۆیە هەر یەك لە ئێمە مانان گەر سەردانێكی گوندەكە بكەین ئەوە بە ئاشكرا ئەو بەڵگە دیارە و خەڵكی ناوچەكەش بەڕێزەوە لە حكومەتی هەرێم و بەرپرسان دەڕوانێ و سوپاسگوزاری دەردەبڕن. بەڵام ئەوە بەو مانایەنا كە كەموكوڕی نەمابن وكێشەی هاوڵاتیان چارەسەركرابێ‌ ، بەڵكو بەپێچەوانەوە هێشتا دانیشتوانی بالیسانی وگوندەكانی تر گلەییان هەیەوداوای زیاتری خزمەتگوزاری وپێداویستیەكانیان دەكەن.

بەرزراگرتن
بۆ بەرز و پیرۆزراگرتنی ناو و خوێنی شەهیدانی ناوچەكە ،حكومەتی هەرێم لەسەر رێگای سەرەكی (بێتواتە – خەلیفان) واتە لە دامێنی گوندەكە پرۆژەی بەرزراگرتنی شەهیدانی دروست كردووە ئەو پرۆژەیە پیكدێ لە: تۆماركردنی ناوی سەرجەم شەهیدانی كیمیایی1987كە لەسەر تابلۆیەكی گەورەی رەنگاورەنگ دیاری كراون،وە دروست كردنی گڵكۆی شەهیدان،وە دروست كردنی شوێنی بەرزاگرتنی یادەكە بۆ ساڵانە،وە دروستكردنی هۆڵێك لە گوندی (شێخ وەسان) كە تایبەتە بە وێنەی هەموو شەهیدانی ئەو كارەساتە .هەر بۆ زیاتر گرنگی دان بەو مەرگەساتە لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە سەرتاپای شوێنەكە قیركراوە ، لەگەڵ دروستكردنی نافۆرە و رازاندنەوەی بە ئینارە و تابلۆی جۆراوجۆر،بەهەمان شێوە توانراوە هەموو پاشماوەكانی چەكی كیمایی كۆبكرێتەوەولەوشوێنەدا دابنرێت ودیاربێ‌.ئەمەش بۆ دوو مەبەستە یەكەم بۆ لەبیرنەكردنی یادەكەورێزگرتنە لەو شەهیدانە،دووەم بۆئەوەیە ئەو كارەساتە هەمیشە بە زیندووی بمێنێتەوە تا وەك لەكەیەكی رەش هەر بەنێوچاوانی رژێم و پیاوانی دەسەڵاتداری ئەوكاتەوە دیاربێ. لەبەر ئەوە هەموو ساڵێ بۆ رێزگرتن لە خوێن و خەباتی ئەو شەهیدانە لەو شوێنەدا یادەكە بەرز رادەگیرێ و خەڵكی تیایدا كۆدەبنەوە و چەپكە گوڵی وەفاداری لەسەر گڵكۆی شەهیدانی ئەو كارەساتە دادەنرێ.

لە روویی رۆشنبیرییەوە
هەرچەندە پێشتر ئاماژەماندا بەو ئاستە، بەڵام لەدوای بەناحیە بوونی بالیسان. چەندین دەروازەی تر دروست بوون بۆ ئەوەی گەنجان و لاوان بتوانن بەهرە و توانای رۆشنبیریەكانیان تیا دەربخەن. بۆیە ئێستا ناوەندێك هەر بە ناوی "دەستەی رۆشنبیری هەورێ" كە ناوی شاخێكی سەركەشی ناوچەكەیە كراوەتەوە كە پێكدێ‌ لە سەنتەرێكی ئینتەرنێت وكتێبخانەیەكی خنجیلانە، وە بەهەمان شێوە ساڵانە گۆڤارێك بەناوی (شانزەی چوار) دەردەكرێ‌ لەگەڵ دوو بلاوكراوەی تر.
لەبەرامبەر ئەوەشدا لایەنی وەرزش ومۆسیقاوشێوەكاری ولایەنەكانی تری هونەری بوونیان هەیەوژمارەیەكی زۆری گەنجان ولاوان بەو بوارەوە سەرقاڵن وتواناو بەهرەكانیان دەردەخەن.
تێبینی: ئەم بابەتە لە ژمارە(6)ی گۆڤاری (راستەڕێ) بڵاوبۆتەوە.
Info_balisani@yahoo.com