ئەدەبی ژنانە و ئەدەبی پیاوانە / و: كەژاڵا عەلا

‌‌مەوزوعی سەرەكی ئەدەبیات چڵێكە لە هونەر و لەگەڵا هونەریشدا چڵێكە لە مەعریفەی كۆمەڵایەتی مرۆڤ ، كەخودی مرۆڤە، جاچ لەڕووی تاكەكەسی و چ لەڕووی كۆمەڵایەتییەوە بێت. لەم ڕووەوە تێڕوانینی مرۆڤەكان بەیەكسانی لە هەر ڕەگەز و نەژاد وچین وتوێژێك، بێجیاوازی ڕەگەزی نێر ومێ‌، ڕەش پێست و سپی پێست و زەردو سوور، منداڵ و نەوجەوان و پیر، لادێی و شاری و خەڵكی شاخ و دەشت و كێو، بەڵكو تێكرا بەرهەمەكان لەبەرچاو دەگیرێ‌ و ناوەڕۆكی بابەتەكە پێی دەوترێ‌ نووسراوی ئەدەبی. پۆلێنكردنی وەك ئەدەبی ژنانە و پیاوانە بۆیە هاتۆتە ئاراوە چونكە دابەشبوونی بەزۆر درووستكراو هەن لەئەدەبیاتدا كە لەجیاتی ڕێكەوتن و هاویەك بوونی مرۆڤەكان ونزیكبوونەوەیان لەیەكدی لەڕووی فیكریی و فەلسەفەو ئەندێشە و هەست و سۆز و یەكگرتنی ئەزموونەكان كەلە ئامانجە سەرەكیەكانی هەر هونەرێكە لە ڕستەی ئەدەبدا، پەرشوبڵاویو ڕووبەڕووبوونەوە و سنوور دانان و جیاكاری بەشێوەیەكی نادرووست جێگای گرتۆتەوە.
ئەدەبی مرۆیی لە جیهانی نامرۆیدا یا خراپتر لەوە لە جیهانی دژە مرۆیدا، بەشێوەیەكی سرووشتی و باوەڕپێكراو نیشانگەری و پەرتوبڵاوی و ململانێو شەڕخوازی پێوەدیارە، بەڵام پێویستە ئامانجی ئەو باوەڕە شەڕخوازانە ڕەگەزێكی تایبەتی یا گروپێكی دیاریكراو نەگرێتەوە. بەڵكو پێویستە لەڕێی ئەدەبەوە دیاردەی هەرجۆرە جیاكاری و زوڵم و ستەمێك و سەختگیری و نابەرابەری و چەوساندنەوە و شەڕوشۆڕو و سنووردانان و دوورەپەرێزییەك بڕەوێنرێتەوە، هەروەك چۆن ململانێ‌ لەگەڵا نەزانین وخورافات و بێویژدانی و خراپە و درۆ و دەلەسەو كاری نابەجێ‌ و نایاسایی و...هتد. یەكێكەلە ئەرك و ئامانجە گرنگەكانی ئەدەب و هونەر.

ئاسایی مەوزوعی پیاو سالاری و_ باوكسالاری و هەرجۆرە ستەمێكی پیاوان لە دژی ژنان و هەرجۆرە جیاكارییەكی ڕەگەزو هەرجۆرە میكانیزمێكی كۆمەڵایەتی و پێشێلكردنی مافەكانیان و هەوڵدان بۆ لاوازكردنی ژنان، لەم ڕووەوە بەشێوەیەكی گشتی ئەوە ئامانجی ئەدەبە لەڕێی ڕەخنەگرتنەوە ڕاستیەكان بخاتە ڕوو لێیان بكۆڵێتەوە. هەموو ئەمانە بەشێوەیەكی گشتی پێویستە هەموو ئەدیبێك بێ‌ جیاوازی جێندەر، گوشاربخاتە سەر ئەم وەزعە نالەبارە و ڕەخنەی لێبگرێ‌ و بەهەموو وجودیەوە لەبەرامبەر ئەم جۆرە سوكایەتی پێكردن و چەوساندنەوەو جیاكاریانەدا ڕابووەستێ‌، ئەوان شتەباشەكان و خراپەكان هەڵبسەنگێنن لە كۆمەڵگادا و بابەتە نادرووستەكان ڕسوابكەن. ئەم كارەش پێیناوترێ‌ جێبەجێكردنی ئەركی ئەدەیی ژنانە!، بەڵكو ئەم جۆرە ئەركە جێبەجێ‌ كردنی ئەركێكی مرۆییە لە ئەدەبدا و تەنها پەیوەستە بەجۆری ئەندێشە و تێڕوانینی خودی كەسەكەوە بەرامبەر بە بابەتەكە.
جگەلەمانەش پێویستە ئەو بابەتانەی ئەنجام دراوە وەكو سوكایەتیپێكردن و ناوناتۆرەی ناشرین خستنە پاڵا ڕەگەزی مێینە، بازرگانی كردن بە ژنان، بەكاربردنی ژنان بۆ ڕیكلامكردنو بازاڕ گەرمكردن لەبەرژەوەندی پیاوان، بەكۆیلەكردنی ژنان لە خزمەتی دەرەبەگەكانی مۆدێرن، ئارایشت و ڕازاندنەوە بە زێڕ و زیو، كردنە وەسیلەیەكی ڕابواردن و نواندنیان، ڕێگا خۆشكردن بۆكاری خراپە و فەسادی و لەشفرۆشی قێزەوەن و ترسناك، بەكاربردنی وێنەی نەگونجاوی ژنان بۆ سەر بەرگی گۆڤار و بڵاوكراوەكان بەمەبەستی سەرنج ڕاكێشانی خەڵك و سوود وەرگرتنی كە بەداخەوە لەم سەردەمەدا ئەم دیاردە ناشرینە ئێجگار باوەو لەڕاستیدا ئەمەش بەشێكی ترە لە پێشالكاریەكانی مافی ژنان و سوكایەتی كردنە پێیان… باشتروایە لەڕێی ئەدەبەوە یارمەتی ژنان بدرێت بە ناسنامەی مرۆیی خۆی ئاشناببێت و باوەڕبەخۆبوونی زیادبكات ، خۆی بەنیشانەی مرۆڤ_ نەك وەك ڕەگەزی دووەم یا یەكەم _ بەڵكو بە نیشانەی ئینسانێكی ڕەها ببینێتەوە، پێویستە بەهرە و توانا و ئیمكانیەتی سرووشتی خۆی بەباشی بناسێت. هەروەها هوشیاربكرێنەوە بۆ بەدەستهێنانی مافەپێشێلكراوەكانیان یەكبگرن و تێبكۆشن و قوڵایی ئەندێشەكانی خۆیان فراونبكەن. لەگەڵا ئەوەشدا فێری ئەوە نەكرێن لە هەوڵی ئەوەدابن لاسایی پیاوان بكەنەوە، یاخود بیانەوێ‌ جێگای ئەوان بگرنەوە، بەڵكو فێربكرێن شانبەشانی پیاوان تێبكۆشن و ڕێڕەوی پێشكەوتن بگرنە بەر لەڕیزی یەكپارچەیی مرۆڤدا بكەونەڕێ و سروودی سەركەوتن و یەكڕەنگی بڵێنەوە.
ئاشكرایە كەمنین ئەو ژنە ناودارانەی كە لە جیهانی ئەدەبدا بەشێوەیەكی ئێگجار جوان و بەشێوازێكی سادە و ڕەوان باس لە ژن بوونی خۆیان لەناو كۆمەڵگادا خستۆتە ڕوو. ئەوانەی بەرهەم گەڵێكی بەپێز و شایستەیان لەدوا بەجێماوە و كە تا هەنووكەش بەرهەمەكانیان جێگایی ستایشە و كاری پێدەكرێ‌ و هەر بەنەمری ماونەتەوە. لەوانە: سیمۆن دۆبۆڤوار، مارگرێت دۆراس، ڤیرجینیا ووڵف، ئیمێلی و شارلوت برونتێ‌،...هتد.
جگەلەوانیش بەدرێژایی مێژووی ئەدەبیات، لەكۆمەڵەی ئەدیبانی پیاوانیشدا هەرلە شاعیران و نوسەران و چیرۆكنووسان و ڕۆمان نووسان و ...هتد. لەبەرهەمەكانیاندا بەخوڵقاندن و دروستكردنی كەسایەتی ژنی زیندوو ناوی كۆمەڵێك ژن بە نەمری لە جیهاندا دەنگی داوەتەوە.. بەجۆرێكی واشایستە ئەوكەسایەتیەیان ئافەراندووە كە زیندووترن لەهەزاران ژنی واقعیی، لەبەر ئەوە پێویستە ژنان ئەمكارە مەزنە لەبەرچاوبگرن و سوپاسی ئەو جۆرە ئەدیبانە بكەن. چەند نموونەیەك لەو ژنە ناودارانە بریتیەلە: ڕۆمانی: ئانا كارێنینا، كاترینا و گرۆچینگا و لیزا لە ڕۆمانی" برایانی كارامازۆف" ئاكسینیا لە ڕۆمانی"دۆنی ئارام" ئۆلگا و ماشا و ئیرنا لەڕۆمانی " سێ‌ خوشكەكە"، ئانتوانێت لە" ژان كرێستیف" ، .. و بە دەیان ناوی ژنانی جاویدانی تر لە ئەدەبیاتی جیهانیدا كە بەزیندووی ماونەتەوە.
بیگومان بەهۆی ناوی ئەم هەموو ژنە نەمرانەوە كە لەیادماندا بەزیندۆێتی ڕاگیراوون، ئەوەمان بۆ دەسەلمێنن كەمرۆڤ تێكڕا" ژن وپیاو" شانبەشانی یەكتری دەتوانن لە جیهانی ئاڵۆز و پڕ رەنج و نەهامەتیەكانی ژیاندا بەڕێبكەون و مافەكانی خۆیان بناسن و بیپارێزن. بە ڕەفتار و خوی یەكتر ئاشنابن، لە هەستو سۆزی یەكتر نزیك ببینەوە و لێك تێگەیشتنیان هەبێت. بەمشێوەیە نامۆیی و دورەپەرێزی و جوداكاری نێوان ژنان و پیاوان كەمدەبێتەوە. بەبەرگری كردن و نەهێشتنی دیاردەی لێدان و كوشتن و زوڵم و ستەم لەدژی یەكتری و هەست بە بەرپرسیارێتی، ئاشتی و تەبایی جێگەی جەنگ دەگرێتەوە بەشێوەیەكی دادپەروەرانە و شەرەفمەندانە كێشەكان دەڕەوێنەوە . بەو هیوایەی كە لە ئاسۆیەكی دوور و نزیكدا وردە وردە لەجیاتی كۆمەڵگای "پیاوسالاری" كۆمەڵگای " مرۆڤ سالاری" جێگای بگرێتەوە.