ژیان لەنێوان سنوورەكاندا/ كەریم سمكۆ-حاجی ئۆمەران

‌‌ریپۆرتێكی رۆژنامەوانیە لەنێو كۆڵبەرەكانی سنووری (حاجی ئۆمەران-خانێ‌)
Kerim_smko@yahoo.com
دەمەو بەیانی بوو هێدی هێدی جەوان و پیرو مێرمنداڵەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان لە دەرگای یاساغ(قاچاغ) لە رێگای كەناڵ كە نزیكەی 700 مەترێك لە دەروازەی سنووری نێودەوڵەتی حاجی ئۆمەرانەوە دوورە بەرەو مەیدانەكە رێچكەیان دەگرت، هەر یەكەو گۆچانێك و تەلیسێكیان بەدەستەوە بوو لەگەڵ نەختێ‌ خواردن..
كۆمەڵ كۆمەڵ هەندێكیان هەر لە مەیدانەكە قۆناغیان دادەناو هەندێكیشیان بەرەو حاجی ئۆمەران و شیوەڕەش لەدوای یەك ملی ڕێگایان دەبڕی، لەگەڵ گەیشتنم بۆ بۆلای ئەوانەوە شلەخەجێیەكانیش گەیشتنە گۆڕەپانەكە، مام جەعفەر هەرایەكی كردە دوو مێرد منداڵ و یەكڕاست ئەوانیش بەپیری وەچوون و بارەكەیان لە شلەخەجێیەكە داگرت و لەدوای ئەوەش كۆمەڵ كۆمەڵ بارەكانیان ساز دەكرد بۆ ئەوەی هەرچی زووە بگەنەوە خانێ‌.
ئەو كەل و پەلانەی كە لەم سنوورە بەشێوەی یاساغ دەگەنە وڵاتی ئێران خۆیان لەچەند جۆر دەبینیەوە كە ئەو رۆژە ئێمە ئامادەبووین ئەوان هەر لە پوشاك(حفازەی منداڵ) و لامپ و سێدێ‌ و پاكەت و ئامێرە كارەباییەكانی توركی و ....هتد بوون،
میرزا رەحیمی تەمەن 55 ساڵ بە ریشێكی دان و ماشیەوە وێنای پیرەپیاوێكی بێبەش لە خۆشیەكانی ژیان خەریكی ئامادەكردنی كۆڵەكەی بوو كە چەند كارتۆن لامپ بوون، كە لێم پرسی جگە لە تۆ كەسی دیكەتان نیە رێگای ئەم سنوورە بگرێتەبەر بۆ پەیداكردنی پاروەنانێك؟ ئەویش بە قورگێكی گیراوەوە گوتی" ئادی هەمە..چۆن كەسم نیە، ئەدی ئەوانە هەموو برای من نین! پێكەوە كار ناكەین، پێكەوە لەم سنوورە رەق نابینەوە لەسەرمان، پێكەوە بەبەر مین نەدەكەوتین، پێكەوە تووشی چەندەها ناخۆشی نەدەبووین؟ داخۆ ئێستا دەوڵەت بەرگەی هاتنمان بۆ دەكات؟ ئەگینا پێشان لە سەختترین ژیاندا بووین، ئەگەر بڵێم نانەكەی پەیداشمان دەكرد حەرام بوو لەوانەیە درۆ نەبێت، چونكە گیانمان لە خەتەردابوو" ئەو پرسیارەكەی بەجۆرێك لێكدایەوە! بەڵام لەراستیدا ئەوەشی گوت" ئەرێ‌ وەڵا ئەها ئەو دوو جەوانانە دەبینی ئەها لە هۆوەین.. ئەوانە كورەكانی منن بۆ پەیدا كردنی بژێوی ژیانمان روومان لەم سنورە كردووە و رۆژانە لەخوڵا بەزیاد بێ‌ هەریەكەو 10 –15 هەزار توومەن دەبەینەوە بۆ ماڵەوە"
چەند قاچاخچیەكی تر كە هێشا بارەكانیان لە حاجی ئۆمەرانەوە نەگەیشتبوون، لەبەر پاڵێك خۆیان دابووە بەر رۆژ و قسەیان دەكرد، ئێمەش كە لێیان نزیك بووینەوە هەندێكیان بە نان و چا خواردن خەریك بوون..سەید عەلی كە خەڵكی پیرانشار بوو بەخواردنەوەی چا خەریك بوو و دەیگووت"ئەوە چەندین ساڵە ئێمە خەریكی ئەو كارەین، لە ئێران كار نیە، ئەگەر هەشبێت زۆر زەحمەتە، چونكە دەوڵەت كار بە هەموو كەس نادات بەتایبەتی كوردەكان، بۆیە ئێمەش بەناچاری ئەم سنوورە دەگرینەبەر" ئەو قاچاخچیە بەردەوام بوو لە قسەكانی و دەیگوت" ئێستە كارەكەی ئێمە زۆر باشە لەچاو پێشان، چوون ئێستە دەوڵەت بەخۆی رێگەمان پێدەدا كە بە ئازادی بێینە ئەو دیو و رۆژانە ئێمە پسوولە دەكەین و لەبەرامبەر پسوولەكەش بڕێك پوڵ دەدەین بەوان، بەڵان پێشان ئێمە بە قاچاغی لەم سنوورانە زۆر سەختیمان دەهاتە پێش وەكو: ڕنووی بەفر لە بەهاران، سەرمامردوو بوون، بەر مین كەوتن ، هەڵدێران لە شاخ، كەمینی پاسداران، كوژران، چەتەی رێگایان، رووت كردنەوە، رێگا ون كردن بەهۆی تەم و مژ، گەلە گورگ ...هتد ئیدی زیندەگی ئێمە بەم جوورە بووە، چەند جارێك تەرمی تاقانەی ماڵێكمان بردۆتەوە، كەس بەتەمای گیانی خۆی نەدەبوو.."
نەجمەدین دەروێش پارووی ژاژی هەر لەدەمدابوو قسەی بە هاوەڵەكەی بڕی و رووی لە ئێمە كرد و هاتە قسە" ئاخر برالە ئێوە لێرە بۆخۆتان بە ئازادی دەسوڕێنەوە و ئێمەش بۆ پاروەنانێك ئەها چۆن ژیان دەكەین! من رۆژانە هەیە 5 هەزار تمەنیشم بەگیر ناكەوێت، شەو هەبووە تاكو سەعات 12 نەچوومەتەوە ماڵ مناڵەكانیشم ئیدی چاویان لەدەست و مەچەكی ئێمەیە، ئاخر ژیان لە وڵاتی ئێمە زۆر سەختە كرێكاری لە كاتژمێر 6 بۆ 6 و بە 10 هەزار تمەنە، ئاخر كەی ئەوە بە من دەكرێ‌ كە فێری ئەو سنوورانە بوومە؟" دەكرێ‌ لەقسەی ئەو كۆڵبەرەوە ئەوەمان بۆ دەركەوێـت كە كاری كۆڵبەری لەلایەن گەلێك لە بكەرەكان فێربوون بێت بە كارەكەوە نەوەك ناچاری بێت، هەرچەندە زۆرێكیش لەناچاری بەم كارە هەڵدەستن. سەركارێكی سۆری چوارشانە كە (كارەحیم)یان پێدەگووت لەنێو جەنجاڵی كۆڵبەرەكان خەریكی دابەشكردنی بارەكان بوو چەندجارێك ویستم ئەویش بدوێنم،بەڵام لەبەر كاری زۆر نەیتوانی وڵاممان بداتەوە، دوای بەهەرجۆرێك بوو چەند ئاماژەیەكی كورتی بۆ باسكردین كە ئەوەی بار لەلای ئەو دەبات بە كۆڵ ..بڕی 10 هەتاكو 15 هەزار تومەنی پێدەبڕێت، ئەو گوتی" مناڵ و جەوان و پیر ئەم كارە دەكەن، زۆربەی هەرەزۆری ئەو كەسانەش كە كاری كۆڵبەری دەكەن هەژارن و لەوانەشە دەوڵەمەندیشی تێدابێت بەڵام ئەمە وەك فێربوونە"
دەمەو نێوەڕۆ بوو رۆژ لە چەقی ئاسماندا ئەوێندەرێی گەرم كردبوو.. دەنگێكی ناسك و خۆش هێدی هێدی بەرەو گوێچكەمان نزیك دەبۆوە، بە چڕینی گۆرانی "مریەمێ‌ سابڵاغی" ی هونەرمەند (ماملێ‌)وە لە دۆڵەكەی ئەو بەر بەرەو روومان دەهات، مستەفای تەمەن 30 بەهاری خەریكی هێنانی ئاوبوو لە كانیاوەكە بۆ ئەوەی چا ساز بكات بۆ هاوەڵەكانی، كە لێم پرسی چۆنە ئاوا دڵخۆشی؟ ئەویش گوتی" جا بۆ دڵخۆش نەبم؟ چیم هەیە لەم كارە بترازێ‌؟ شوكر تووشی بەڕێوەبردنی خاو و خێزان نەبوومە، ئەو خەمانەی كە هەشمن لێرە لەو دۆڵ و كێوانە دەری دەبڕم بۆ ئەوەی بەرد و داری ئەو مەملەكەتە گوێم لێبگرن!" زۆرجاریش هەرزەكار و مێردمنداڵ لەنێو ئەو كۆڵبەرانە بەرچاودەكەون بەتایبەتی ئەوكاتانەی كە پشووی فەرمی دەبێت لە وڵاتی ئێران و ئەوانەی كە لە پشووی فەرمیەكاندا دێنە سنوورەكان قوتابیەكانن، چونكە ئەگەر دەرفەتێكیان بۆ رەخسا ئەوا رێگای سنوور دەگرنەبەر بۆ ئەوەی پوڵ ببەنەوە بۆ خەرجی رۆژانەیان، محەمەد حوسێنی 14 ساڵی لەگەڵ كاكی خەریكی بەستنی كۆڵەكەی بوو، ئەو كە ساڵێكە ئەو كارە دەكات بە وتەی خۆی لەبەر كاسبی وازی لە خوێندن هێناوە بۆ ئەوەی شانبەشان لەگەڵ كاكی بەڕێوەبردنی ماڵەوەیان بگرنە ئەستۆ، چونكە باوكیان كە كاری سەرەكی قاچاغی بووە ئێستە لەژیاندا نەماوە..
لەنێوان وتەكانی ئەو كۆڵبەرنە پرسیارێكی بێ‌ وەڵام لەهزرمدا بەجێمابوو هەركە بیرم لێدەكردەوە سێ‌ خاڵی لەدوای خۆی جێئەهێشت.. ئەوەی منی ناچار كرد پرسیارەكە بكەم وتەی كۆڵبەرێك بوو بەنێوی نەجمەدین، ئەو كە وتی زۆرێك لە ئێمە شەو هەبووە تاكو نیوەی شەو نەچوینەتەوە ماڵەوە! لەسەر ئەو پرسیارە مامە ئەحمەد حەسەن پورم دواند كە تەمەنی لە 52 ساڵی بەسەرەوە بوو، ئایا كە بەم نیوەشەوەوە دەگەنەوە ماڵەوە ئەوكاتەش راستەوخۆ لەماندووبوونیان لەسەر جێگای خۆیان رادەكشێن ئەی مافی خێزانەكانیان؟ ئەو پیرە پیاوە كۆڵبەرە بە پێكەنینەوە گوتی"جا رۆڵە سەختی و تاڵیەكانی زیندەگی وادەكات ئێمە خۆشی بكەین و كەیفێ‌ ساز كەین لەگەڵ ماڵەوەمان؟ من ئەوە تەمەنم بەلادا رۆیی ئەوە كاسبی من بووە بۆ مناڵەكانم زۆرێكیش لە هاوەڵەكانم شەوانە بە درەنگەوە چووینەتەوە ماڵ، بۆ وەڵامی پرسیارەكەشت ئەگەر راستیت دەوێ‌ ئێمە كەمتەرخەمین لەبەرامبەر ئەو مافەی ئەوان لەوانەیە ئەوكاتەی ئێمە دەچینەوە ماڵەوە ئیشتیای كاری سێكسی نەكەین، بەڵان ئەوان لەوانەیە لەچاوەڕوانی ئێمەوە رۆژ بكەنەوە، ئەی هەر ئێمەیان نیە؟ لەراستی دا ئەوان حەقیانە لینەگەڕێن ئەم كارە بكەین.." هەر ئەو پیرە پیاوەش بوو ئاماژەی بەوەدا كە وتی" لەوانەیە زۆرێكیش لە ئێمە كە كاری كۆڵبەری دەكات لەم سنوورە منەتی بەو ماندوو بوونە نەبێت كە دەیچێژێت، ئاخر لەوانەیە جەوان بێت و لە هەڕەتی لاوێتیدا بێت ئەوە ئێمەین كە ئیختیار بووین"
ئەگەر بەراوردێك بكەین لەگەڵ ساڵانی رابردوو رۆژانە زیاتر لە 700 ئەسپ بەم سنوورە دەگەیشتنە دیوی هەرێمی كوردستان بۆ كاری نایاسایی، بەڵام لەگەڵ دیاری كردنی سنوور" هەرچەندە ئەمە سنوورێكی دەستكردە كە كوردستانی پارچە كردووە" وە لەگەڵ دروست كردنی شوورە ئێستە قاچاخچیەكان ناتوانن بەم رێگایانەدا ئەسپ و بارگیر بەكاربهێنن. تنێ‌ لەرێگایەكانی دوور نەبێت كە بەتایبەتی كاری بردنی مەشروب(مەی) بەردەوامی هەیە، بەڵام ئێستە ئەوانیش لەبەر بارینی بەفر و گرتنی رێگاكان ئەوانیش هاتووچۆیان لەسەر قەدەغە كراوەو ناتوانن سوود لە وڵاخەكانیان وەربگرن بۆ ئەم كارانە. لەكاتی گەڕأنەوەماندا كاژێر لە یەكی دوای نیوەڕۆ رەتی كردبوو هاوەڵەكەم قسەیەكی جوانی كرد و گوتی" ئەوان لەم سەختی و ناخۆشەی ژیاندا لەنێوان ئەم سنوورانەدا بەكۆڵ پاروەنانێك بۆ منداڵەكانیان دەبەنەوە، بەڵام ئێمە هێشتا بەم بەشەی خۆمان رازی نین كە جارێك خۆمان بدۆزینەوە لەم سنوورانە ئینجا نرخی ژیان دەزانین و پەیداكردنی پاروەنانێك بۆ دەمی مناڵەكانمان لامان ئاسایی نابێت، بەڵكو ئێمە بەرهەمی دەریایەك خوێن بۆمان مەیسەر بووە ئەگەر لەخۆمان نەشێوێنین".

تێبینی/ ئەم ریپۆرتە لە ژمارە 43ی رۆژنامەی (هەڵگۆرد) ی خۆشەویست بڵاو كراوەتەوە لە رێكەوتی1/1/2010