مەرگ لە ئەدەبیاتدا /و: كەژاڵا عەلا

‌‌" ژیان شانۆگەرییەكی تا ڕادەیەك باشە كە پەردەی سێیەمی خراپ نووسراوە" ئەم پێناسەیە كاتێك لە زمانی "ترومان كاپوتی" نووسەری لێهاتووی ئەمەریكاییەوە دەرچوو، هاوكات چەندین چیرۆكی درەوشاوە دەربارەی هەمان شانۆگەری پەردەی سێیەمە لە دنیادا بڵاوكرابووەوە. چیرۆكەكانی ئەو دەربارەی ساتە نایابەكان، ڕۆژگاری شاد و غەمگین، ساڵانی تاڵا و شیرین و بەكورتی چیرۆكەكانی چۆنێتی بەسەربردنی سات بەساتی ئەم شانۆگەرییە مامناوەندیە لە كەناری بەسەربردنی ژیان دەخاتە روو، هەروەها مەرگیش یەكێكە لەبابەتە گرنگەكانی داستانی ئەدەبیاتی دنیا. بەڵام ئەم ڕۆژانە نەك تەنها لەیەك وڵاتدا بەڵكو لەتەواوی ئەدەبیاتی جیهاندا مەرگ_ زیاتر لە ڕابووردوو نووسەران و شاعیران گرنگی پێدەدەن و باسی لێوەدەكەن. لەم چەرخەدا كتێبخانەكان پڕبوون لە ژمارەیەكی ئێجگار زۆر چیرۆكی باش و هەندێ شاكار كەدەربارەی هەمان بابەتی خەمهێنەر، ناڕەحەت بار و ئازاردەرە واتا مەرگ هاتوونەتە بەرهەم. لێرەدا ناوی هەندێ‌ لەو بابەتانە دەهێنین كەباس لەمەرگ دەكەن لەوانە:
ڕۆمانی " گەڕان بەدوای زەمەنی لە دەستچوو" لەلایەن مارسیل پرۆستەوە بەبەرهەم هاتووە. مارسیل پرۆست دەربارەی مەرگ دەڵێ‌:" ئێمە بەخۆمان دەڵێین ناتوانین كاتژمێری مەرگ پێشبینی بكەین، بەڵام كاتێك دەربارەی ئەم بابەتە دەدوێین وادەزانین كە ئەم كات و ساتە پەیوەندی بەئایندەیەكی دوورو نادیارەوەهەیە. ئێمە هیچ كاتێك باوەڕناكەین ئەمڕۆ كەدەستپێدەكات، پاشنیوەڕۆكەی بە مەرگ كۆتایی پێبێت! ئەم پاشنیوەڕۆیەی كە واهەستدەكەین زۆر ئاسایی دادێت.. بەڵام لەهەمانكاتدا كاتژمێری ئایندەی لەپێش خۆ گرتووە".
مەرگ لە ڕۆمانی "مادام بوڤاری" لەشاكاری گوستاڤ فلوبیرت كەیەكێكە لە نایابترین نمایشەكانی مەرگ لە ئەدەبیاتدا، بەتایبەتی كە باس لە"ئیما" دەكات جلی بوكێنی لەبەر كردووە و لەسەر سیستەمەكە ڕاكشاوە. فلوبیرت دەربارەی كاریگەری مەرگی ئەزیزانی خۆی دەڵێ‌:" كاتێك كە كەسێكت خۆشدەوێت و دەمرێ‌، لەڕاستیدا بەشێك لەتۆ دەمرێت." لەكۆتایی لاپەڕەكانی ڕۆمانی"سوور و ڕەش" نووسینی ستانداڵا یش بەمەرگی پاڵەوانی ڕۆمانەكە"ژولین سڤرل" كۆتایی دێت، ئەم ڕۆمانە دوور و درێژترین بەرهەمە لە شاكارەكانی ئەم نووسەرە كە خوێنەر دەخاتە گومان وسەرسامیەوە. ستاندال دەربارەی پەیوەندی نیوان عیشق و مەرگ دەڵێت:" عیشقی راستەقینە، وەسوەسەی مەرگ زیاد و ئاسان و بێترس دەكات. عیشقی واقعیی هێدی هێدی بەپێوەری مرۆیی دەگۆڕێت و بەهایەكە كە پێویستە بۆ زۆر شت بدرێ‌".
هەروەها لە ڕۆمانی "تاوان وسزا" ی دۆستۆێیڤیسكی دا لەگەڵا ئەو كوشتنەی كەڕوودەدات تا كۆتایی ڕۆمانەكە، مەرگی بكوژەكە لە زیهنی "ڕاسكلنیكف" دەمێنێتەوە و تا بەشێكی زۆری ڕۆمانەكە هەر دەربارەی مەرگ دەدوێ‌. ڕۆمانی خودكوژی "ئاناكارێنینا" شاكاری تۆلستۆی دوایی ئەوبەشەی ئاناكارێنینا بەهۆی خۆخستنە ژێر شەمەندەفەرەوە كۆتایی بە ژیانی خۆی دێنێ‌، نووسەر تا كۆتایی ڕۆمانەكە بەتوندی هەر باس لە مەرگ دەكات.
هەروەها لەڕۆمانەكانی"دەماغ" و "شنێل" بەرهەمی نیكۆلای گوگڵا بابەتە سەرەكیەكەی هەر باس لە مەرگ دەكات. جگەلەویش لە ئەمەریكای لاتین ژمارەیەك لە ڕۆمانەكانی "ماریۆ بارگاس یوسا" دەربارەی مەرگە و لەڕۆمانی " بەزمی بزن" نمایشێكی درەوشاوەی لە مەرگ وێنا كێشاوە. مەرگی "تروخیو" دیكتاتۆر دۆمنیكۆ لە ڕۆمانی " بەزمی بزن" ئەم ڕۆمانەی یوسا یەكێكە لە باشترین جۆری نیشاندانی مەرگ لەنێو ڕۆمانە سیاسیەكانی جیهان. گابرێل گارسیا ماركیزیش لە ڕۆمانەكانی " سەدساڵا تەنهایی" و " لە ئەوین و دێوەكانی تر" دا بەخەستی باسی لە مەرگ كردوە .
خوزە سارامگۆ نووسەری بەساڵاچووی پرتوگال كە خۆی ماوەیەك لەمەو پێش لەمەرگ ڕزگاری بوو،
ڕۆمانێكی دەربارەی مەرگ هەیە. " هێرشی دووبارەی مەرگ" كە یەكێكە لە ڕۆمانە ناسراوەكانی ئەم نووسەرە و تێیدا مردن بابەتی سەرەكی چیرۆكەكەیە. سارامگۆ زۆر نیە لەنەخۆشخانە خەواندبوویان بەپێی قسەی پزیشكەكانی شانسێكی زۆری بۆ ژیان نەمابوو بەڵام لەگەڵا ئەوەشدا نووسەر بەئاسانی دەربارەی مەرگی خۆی گاڵتە و قسەیی دەكرد و دەیوت:" ئەو نەخۆشخانەیەی كە تێیدا خەوێنرابووم، ئامادەنەبوون وەرمگرن، چونكە دەیانزانی لە چ دۆخێكی خراپدابووم و حەزیان نەدەكرد من لە نەخۆشخانەكەی ئەواندا بمرم". سارامگۆ دەربارەی ئەوەی كە نەمردووە دەڵی" من ناڵێم موعجیزە ڕوویداوە! بەڵام بەڕاستی شانسێكی زۆر كەمم هەبوو بۆ ژیان".
ئەمڕۆ لای نووسەرانی ئەمەریكا بابەتی مەرگ بابەتێكی زۆر گرنگە. "فلیپ ڕاس" ئەم نووسەرە ئەمەریكاییە لەزۆربەی ڕۆمانەكانی كە لە ساڵی "2001 تا 2008 بڵاویكردۆتەوە دەربارەی مەرگ دواوە. بەتایبەتی لەم چوار ڕۆمانە تازەیەیدا هەرباس لەمەرگ دەكات "ئاژەڵی مردوو" و " هەموو" و" گیان دەرچوون" و "كینە".
ئاشكرایە لەجیهانی ئەدەبیاتدا مەرگ_ زیاتر لە هۆنراوەكاندا ڕەنگی داوەتەوە. ئامێڵی دیكنسون شاعیری گەورەی ئەمەریكایی ژمارەیەكی زۆر هۆنراوەی لەم بوارەدا هەیە. بەناوبانگترینیان" بەهەشت چیە؟ چ كەسێك لەوێ‌ دەژی؟، ئایا ئەوانیش جوتیارن؟، ئایا ئەوانیش بێڵكاری دەكەن" ئایا دەزانن "ئامهرست" لەكوێیە؟" (مەرگ، منیش دێم بۆلات..!.
هەروەها فروغی فەڕڕوخزادەش لەمڕوەوە چەندین هۆنراوەی جوانی هەیە لەوانە:" لەدوای تۆ ئێمە ڕوومان كردە گۆڕستانەكان" و"مەرگ لە ژێر چارشێوی دایەگەورەدا هەناسە دەدات" و "دواتر".


سەرچاوە سایتی: http://sibegazzade.com/main/?p=306